گروه  تاریخ  آموزش و پرورش اردل

نژادها

نژاد شناسي مردمان روي زمين را به پنج گروه زيرتقسيم مي کند :
سفيد پوست ، زرد پوست ، سرخ پوست ، سياه پوست و ماله
نژاد زرد که مغول نيز ناميده مي شود شامل اقوام زير است : چين ، تبت ، مغول و تاتار
نژاد سفيد که مورد بحث اين گفتار است شامل سه بخش هندو اروپايي ، سامي و حامي مي باشد
حامي ، نژاد مردمان آفريقاي شمالي ، مصر ، ليبي و حبشه است .
سامي ها ،اکثرا در عربستان ، بين النهرين ، سوريه و لبنان زندگي مي کنند . ملل سامي نژاد عهد قديم عبارتند از : آرامي ها ، کلداني ها ، آشوري ها ، اعراب ، فنيقي ها ، بني اسرائيل و يهود .
مردمان هندو اروپايي چنانکه خود عنوان مي رساند مردماني هستند که مساکن آنها از هند تا اروپا گسترش دارد . در اروپا اکثر مردم و در آسيا فقط  ايراني ها ، هندي هاي آريايي وارامنه از اين نژاد مي باشند . هندو اروپايي ها به هشت گروه زير تقسيم مي شوند :
آريايي ، يوناني و مقدوني ، ارمني ، آلباني ، ايتاليايي ، سلتي ، ژرمن ( آلماني ها ) ، ليتواني و اسلاوي .

فلات ايران

فلات ايران از بزرگ ترين فلاتهاي آسيا است که از مشرق به فلات پامير و از مغرب به  ارمنستان ، آسياي صغير و دشت بين النهرين ( سرزمين ميان دو رود دجله و فرات ) و از شمال به کوههاي قفقاز ، درياي خزر و رود جيحون و از جنوب به خليج فارس محدود است. مورخين ، علم تاريخ را  به دو دوره پيش از تاريخ و تاريخي تقسيم كرده اند . مرز ميان اين دو بخش ابداع خط است .
    

پيش از تاريخ

پانزده هزار سال قبل از ميلاد 

در ايران كهن ترين آثار انسان غار نشين را در حفاري غار تنگ پبده در كوههاي بختياري واقع در شمال شرقي شوشتر يافته اند . ابزار انسان در اين دوره سنگي بوده اند و ظروف سفالي نا همواري را كه به صورت ناقص پخته شده بودند توليد مي كرد و زنان كارهاي قبيله را اداره مي كردند و به مقام روحانيت مي رسيدند و اين اولويت زن مختص جامعه ايراني بود كه بعدها وارد آداب آريائيان مهاجر به ايران نيز شد .
از حدود هزاره پنجم قبل از ميلاد انسان غار نشين پس از خشك شدن زمين ، ساكن دشت شده و دوره جديد ي را آغاز نمود . قديمي ترين محل سكونت بشري كه در دشت شناخته شده سيَلك  نزديك كاشان و در جنوب تهران است . انسان اين دوره همچنان شكار را ادامه داد و به تدريج كشاورزي را توسعه بخشيد . در اين دوره  همراه با ظروف سفالين ناقص و سياه سفالهايي قرمز رنگ نيز به كار برد و نخستين پيشرفت در فن كوزه گري صورت گرفت و آن پيدايش ظروف منقوش به خطوط عمودي و افقي و پوشيده از اندودي سفيد رنگ بود . در اواخر اين عهد نخستين اشياي كوچك مسي كه هنوز چكش كاري مي شد ظهور نمود و انسان عصر حجر كه هنوز ذوب فلز را نياموخته بود به تدريج وارد عصر فلز مي شد . آنها مرده را به شكل در هم پيچيده اي در كف اتاقها دفن و آن را به رنگ قرمز ملون مي كردند و معتقد بودند اين نزديكي ، مردگان را در خوراك و ساير چيزها با خانواده شريك مي كند . انسان پس از اهلي كردن حيوانات در اين دوره با تجارت نيز آشنا مي شود و به مبادلات اقتصادي مي پردازد . ايرانيان برعكس پندار مصريان خدايي مونث را مي پرستيدند .

چهار هزار سال قبل از ميلاد 

در اين دوره خانه وسيع تر گرديد و صاحب درهايي شد كه محل آنها اكنون مشهود است . چينه ها جاي خود را به خشت گلي كه تازه اختراع شده بود دادند . در اين دوره خشت فقط كلوخه اي از خاك بود كه آن را در كف دست درست كرده و در آفتاب خشك مي كردند . رنگ قرمز براي تزئين ديوارهاي اتاق به كار رفت . اينان نيز در نزديكي اجاق در جايي گود كه مختص جام و كاسه بود در عمقي نزديك به 15 يا 20 سانتي متر مرده را به صورت خميده و منحني دفن مي كردند . در اين دوره ظروف با تصوير حيوانات تزئين مي شد .و اين نشان مي دهد ايران زادگاه اصلي ظروف منقوش است . ( 4000 سال ق.م ) فلز مس در اين دوره به تدريج براي ساخت ابزار مورد استفاده قرار گرفت. در اين زمان آجر بيضوي شكل متروك گرديد و جاي خود را به آجر صاف و مستطيل كه با خاك نرم ساخته مي شد داد . پنجره در خانه ها به كار رفت و ارتفاع درها معمولا از 80 تا 90 سانتي متر تجاوز نمي كرد و استفاده از رنگ سفيد هم در كنار قرمز متداول گشت . مرده در كف اتاق و در حالي كه اعضاي بدن به طرف شكم كشيده مي شد و بر استخوان آن علايمي با رنگ گل اخري نقش مي كردند دفن مي شد و همراه آن لوازم بسياري زير خاك مي كردند . در اين دوره چرخ كوزه گري ابداع مي شود  در اين دوره نيز فلز كاري به ترقي خود ادامه داد ، مس را ذوب و ريخته گري مي كردند .

مهم ترين تمدنهاي پيش از تاريخ ايران  به شرح زير مي باشند :

تمدن آرتا در جیرفت کرمان
تمدن سيلک در نزديکي کاشان
تمدن گيان در نزديکي نهاوند که دشت نسا در جنوب جاده همدان در آن محدوده قرار داشته است . اين دشت به جهت اسبهاي خود مشهور بود .
تمدن حصار در نزديکي دامغان
تمدن آنو در مرو
تمدن حسنلو در آذربايجان غربي
تمدن مارليک درتپه چراغعلي در رودبار گيلان
تمدن شوش در خوزستان

 دوره تاریخی 

آسیانی ها

هزاره سوم قبل از ميلاد :  ابداع خط در اين دوره در بين النهرين  و توسط سومري ها صورت گرفت و هم زمان در عيلام نيز خطي غير ميخي و نيمه تصويري ابداع گرديد كه معروف به عيلامي مقدم است و در تمام فلات ايران گسترش يافت و از آن جمله سيلک است که تنها نقطه اي است که در آن پيش از عهد هخامنشي مدارک کتبي به دست آمده است . در آغاز اين هزاره دشت غني بين النهرين وارد عهد تاريخي مي شود و بر اثر متوني كه كه ساكنان دشت واقع بين دو رود در باره تاريخ مملكت خود باقي گذاشته اند ، بخشي از تاريخ ايران را نيز تشريح نموده اند. متاسفانه اين اطلاعات در داخل ايران پيش نمي رود زيرا آنها فقط از نبردهاي خود با ساكنين نواحي مرزي خود با فلات ايران حكايت مي كنند. گذشته از مردم پيش از تاريخ که شرح داده شد مردمي ديگر در فلات ايران زندگي مي کردند که چون از ايشان خط و نوشته به جاي مانده و يا نامشان در اسناد و کتيبه هاي همسايگانشان در بين النهرين ( سومر و اكد )  آمده ، آنان را مردم تاريخي مي خوانند . از آنجا که نژاد ايشان چندان معلوم نيست و نمي توان آنها را كاملا به يکي از دو نژاد سامي يا آريايي نسبت داد ، علماي نژاد شناس آنان را آسياني خوانده اند . اينان عبارتند از :
« عيلامي ها در جنوب ، گوتي ها ، لولوبي ها و کاسي ها در غرب ، آماردها ( آمل کنوني ) و تپوري ها ( طبرستان ) در حاشيه جنوبي درياي خزر و اورارتوها و ماناها در شمال »
در ادامه با اين اقوام بيشتر آشنا خواهيم شد .

       
کاسي ها
كاسي ها مردمي بودند كه در كوههاي زاگرس نزديك كرمانشاه امروزي ( لرستان ) سكني داشتند . برخي اعتقاد دارند كه ايشان آريايي بوده اند چرا كه رب النوع آنها آفتاب و سورياش نام داشته كه اين نامي آريايي است .خداي ديگر ايشان کاشو نام داشته است . برخي نام شهر قزوين و درياي خزر ( کاسپين ) را برگرفته از نام اين قوم مي دانند .

لولوبي
لولوبي ناحيه اي مابين بغداد و كرمانشاه كنوني را شامل مي شده است . دو تن از پادشاهان لولوبي نقش برجسته هايي از خود در سر پل زهاب باقي گذاشته اند . يكي متعلق به تارلوني و ديگري مربوط به فتوحات آنوباني ني مي باشد که بعدها داريوش هخامنشي از آن در نگاره و کتيبه بيستون الگو گرفته است . كتيبه هاي اين دو نقش به زبان اكدي نوشته شده اند . گروهي لولوبي ها را اجداد لرها مي دانند .

 

     
اورارتو
تمدن اورارتو  که تاريخ آن از قرن نهم ق.م پيش تر نمي رود در مشرق تا تلاقي دو شعبه فرات کشيده مي شد و درياچه وان ( پايتخت اورارتو بر کناره اين درياچه بوده است )را شامل مي گرديد و تا دره رود ارس مي رسيد . از نظر نژادي مردم آن دنباله قوم هوريان بين النهرين شمالي بودند و زبان آنها با توجه به کتيبه هايي که از پادشاهان آنها به جا مانده است ( معروف به کتيبه هاي واني ) با زبان ايبريان يا گرجي که از خانواده قفقازي است يکي بوده است . اورارتوها از قرن هفتم تا نهم پيش از ميلاد در ارمنستان کنوني و مشرق آسياي صغير و شمال آذربايجان دولتي تشکيل داده بودند که کوه آرارات در وسط کشور ايشان قرار داشت . اورارتوها از دشمنان سرسخت آشوريان بودند و غالبا با ماناها و مادها بر عليه ايشان متحد مي شدند . پادشاه ايشپوايني به اتفاق پسرش منوا همه نواحيي را که در طول دجله عليا و زاب قرار داشت از آشور گرفت و حتي تصرفات مانا در جنوب درياچه اروميه را هم به اختيار خود درآورد و کشوري به وسعت آشور و حتي بزرگ تر ايجاد نموده و فنون آبياري و حفر قنوات را توسعه دادند . ارژيشتي نام پادشاه ديگر اورارتو است که بازهم دولت را توسعه داد اما تيگلات پيلسر سوم پادشاه آشور، دولت بعدي اورارتو يعني شاردوري دوم را متوقف نمود . تيگلات در سفر جنگي خود به ماد 65000 اسير آورد و آنان را در دياله مستقر ساخت وبه جاي آنان آراميان را در فلات ايران جايگزين نمود . خواهيم ديد که دولت اورارتو سرانجام توسط مادها منقرض مي شود .

عيلام
در عهود قديم عيلام اطلاق مي شد به مملكتي كه از اين ولايات تركيب يافته بود : خوزستان ، لرستان ، پشت كوه و كوههاي بختياري . حدود آن از طرف مغرب دجله ، از طرف مشرق پارس ، از سوي شمال راهي كه از بابل به همدان مي رفت و از سوي جنوب خليج فارس تا بوشهر ( ريشهر قديم ) . شهرهاي مهم عيلام را چنين نوشته اند :
        1- شوش كه مهمترين شهر عيلام و از قديمي ترين شهرهاي عالم بوده است .
        2- ماداكتو بر روي كرخه .
        3- ا‌ُ كـسين ( اهواز كنوني ) .
        4- خايدالو ( احتمالا خرم آباد امروزي ) . 
عيلاميان سرزمين خود را اَ نْزان سوسونكا ( انشان سوسونكا ) مي ناميدند . برخي معتقدند نژاد ايشان حبشي بوده است كه بعدا سومري ها و سامي ها هم در آنجا ساكن بوده اند . زبان عيلاميان را انزاني ناميده اند . خط عيلامي ميخي و شبيه به الفباي بابلي است . از نظر عيلاميان عالم پر از ارواح بوده و خداي بزرگ آنها شوشيانك ناميده مي شده است و پرستش او فقط به پادشاهان و كهنه اختصاص داشته است . بعد از او شش رب النوع ( الهه ) مانند شالا و همسرش اينشوشي ناك و پس از آن گروهي از ارواح را مي پرستيدند .

 

تاريخ عيلام را بايد در سه بخش مورد بررسي قرار داد كه عبارتند از :
عهدي كه عيلاميان با سومري ها و اكدي ها در ارتباطند ( تا 2225 ق .م )
عهدي كه گذشته هاي عيلام با تاريخ دولت بابل مربوط است ( از 2225 تا 745 ق .م )
دوره اي كه طرف عيلام دولت آشور است ( از 745 تا 645 ق .م )

عهد اول : سومري ها و اكدي ها
اين مردمان از زمانهاي بسيار دور در مملكتي كه آشوريان از قرن نهم ق .م آن را كلده  ناميدند سكني داشته اند . سومري ها در راس خليج پارس و طرفين اروند و اكدي ها در طرف شمال شرقي آنها مي زيسته اند . شهرهاي مهم سومر عبارتند از : اور ( زادگاه ابراهيم )  ، اورك يا اِ رخ و نيپور و شهرهاي مهم اكد سيپار ، كيش و بابل بوده اند .
در سومر هر شهري صاحب خدايي بوده است ، با وجود اين سه خداي بزرگ ( بت ) را همه مي پرستيدند . 1- آنو ( خداي آسمان ) 2- اِ آ ( خداي دره هاي عميق ) 3- بَلْ ( خداي زمين )
سومريان رئيس شهر را پاتِسي مي ناميدند كه شرح نبرد برخي از آنها با عيلاميان موجود مي باشد .

اكد از زمان پادشاهي سامي به نام سارگُن آگاده اي رو به ترقي مي گذارد چنان كه از طرف غرب تا شامات و از سوي شمال تا كوههاي زاگرس يا كرمانشاه امروزي توسعه يافت . سارگن با عيلام جنگ كرد و اين سرزمين را غارت و مزارع آنها را به آتش كشانيد .پس از سارگن چنانكه استل ( سنگ يكپارچه اي كه روي آن نوشته اند )  نارام سين نشان مي دهد ، لولوبي توسط اين شاه مورد حمله قرار مي گيرد . بعدها گوتي ها كه در مشرق ذهاب ( زاگرس شمالي ) دولتي تشكيل داده بودند به اكد هجوم آورده و در اكد و صفحات شمالي و جنوبي بابل استيلا يافتند و سلسله آگاده را منقرض كردند . ايشان عيلام را نيز باج گذار و تابع خود گردانيدند . سپس به رهبري سلسله سامي اور، گوتيان از بابل اخراج شدند اما به فاصله چند صد سال براي دومين بار در اين هزاره ، ايرانيان به رهبري سلسله سيماش سسلسله بابلي اور را منقرض کردند .

در 2500 ق .م گودِآ پادشاه سومر قدرت يافت و عيلام را تابع خود گردانيد . طرز رفتار سومري ها در عيلام باعث شورش متواتر شد به طوري كه سرانجام كودورْنان خونْدي پادشاه عيلام شهر اور پايتخت سومر را تسخير و سلسله پادشاهي آنان را برانداخت . عيلاميان مجسمه رب النوع آن شهر را كه نانا يا نه نه مي ناميدند جزو غنايم به شوش بردند . بعد از آن تا 600 سال سومر تابع عيلام گرديد . بعدها سلسله اي ديگر به نام ني سين در سومر پايه گذاري شد كه آن هم توسط پادشاه عيلام ريم سين منقرض شد . سومر و اكد كه در اين زمان دولت واحدي تشكيل داده بودند پس از اين در ميان ساير ملل حل شده و ديگر استقلالي نيافتند .

عهد دوم

در اين عهد طرف عيلام دولت قوي و بزرگ بابل است كه به دست مردماني سامي نژاد تاسيس شد . اين مردمان مهاجر از شبه جزيره عربستان شهر بابل را كه از دروان سومري ها باقي مانده بود بزرگ كرده و سلسله هايي به شرح زير تشكيل دادند .
سلسله اول : پادشاهان اين سلسله حدود 15 نفر بودند كه بزرگترين آنها حَمورابي ششمين آنها بود كه قوانين حك شده توسط او بر سنگي يكپارچه اكتشاف و معروف گشته است . اين قديمي ترين مدوني است كه تا كنون كشف شده است . حمورابي ريم سين را از شهر لارسا بيرون مي كند و پسرش كدورمابوك پادشاه عيلام را شكست مي دهد . علي رغم اين شكستها در اين دوره عيلام استقلال خود را حفظ مي كند .
سلسله دوم : سلسله اول دچار حملات مردمي شمالي موسوم به هيت ها شده و منقرض مي گردد . در اين دوره واقعه مهمي راجع به عيلام رخ نداده است .
سلسله سوم يا كاسي ها : كاسي ها مردمي بودند كه در كوههاي زاگرس نزديك كرمانشاه امروزي ( لرستان ) سكني داشتند . برخي اعتقاد دارند كه ايشان آريايي بوده اند چرا كه رب النوع آنها آفتاب و سورياش نام داشته كه اين نامي آريايي است .خداي ديگر ايشان کاشو نام داشته است . برخي نام شهر قزوين و درياي خزر ( کاسپين ) را برگرفته از نام اين قوم مي دانند .كاسي ها مملكت بابل را تسخير و سلسله اي در آن بنا كردند كه قريب شش قرن سلطنت نمود  و اين طولاني ترين فتح خارجي شناخته شده در بين النهرين است . در اين دوره از اسب براي كشيدن گاري استفاده نمودند . عيلام در اين دوره نيز مستقل است اما مابين طرفين جنگ ادامه دارد . شوتْروك ناخون ته و پسرش كوتير پادشاهان بزرگ عيلام ، بابل را تسخير نموده و كاسيان را منقرض نمودند هم چنين اشياي نفيس تاريخي،  از جمله استل نارام سين و مجسمه خداي بزرگ بابل را كه بلْ مَردوك مي ناميدند به شوش برد . اين مجسمه پس از سي سال به بابل برگردانده مي شود . پس از او شيل خاكين شوشي ناك به تخت نشست و از كارهاي مهم او نوشتن كتيبه هايي بر بناها به دو زبان عيلامي ( انزاني ) و بابلي است . اون تاش گال نيز از پادشاهان بزرگ اين عصر از تاريخ عيلام است كه سازنده معبد و شهر سلطنتي دور اونتاشي ( چغازنبيل امروزي - تصویر پایین ) است . در زمان اين پادشاهان عيلام به اوج ترقي خود در زمينه ادبيات و صنايع  و هنر مي رسد . اما عصر طلايي عيلام  رو به انحطاط رفت و تجزيه آن معاصر با قدرت گرفتن سلسله اي جديد در بابل به رهبري بخت النصر شد .

سلسله چهارم يا پاش ها : در اين دوره جنگي ميان دو دولت در گرفته و پيروزي با بابليان است و در نتيجه اين فتح مجسمه مردوك پس از سي سال با بابل بازگردانده مي شود . يكي از معرف ترين پادشاهان بابل در اين دوره بخت النصر ( نَبوكُد نَزَر ) مي باشد كه حدود بابل را تا درياي مغرب ( مديترانه ) توسعه داد . عيلام در اين دوره كماكان مستقل بود .
سلسله پنجم تنها 21 سال حكومت كرد و رويداد مهمي در ارتباط با عيلاميان در آن رخ نمي دهد .
سلسله ششم يا بازي ها : بابل در اين دوره از طرفي تحت فشار گوتيان و از سوي ديگر مورد حمله عيلاميان قرار گرفت و به همين خاطر ضعيف و ناتوان گشت . مقارن با اين زمان مردمان تازه نفس ديگري به نام كلدانيان از طرف شمال شرقي عربستان به بابل حمله نمودند و يك مدعي بر دو مدعي ديگر ( آشور و عيلام ) افزوده شد و سرانجام پادشاه آشور ( نَبو نَصير ) موفق شد بابل را جزو دولت آشور نمايد .

عهد سوم
در اين دوره طرف عيلام آشور است .  آشوريان مردماني سامي نژاد بودند كه به همراه ساير سامي ها در بابل زندگي مي كردند . اما بعدها مهاجرت كرده و به قسمت وسطاي دجله و كوهستانهاي اطراف رفته و مملكت كوچكي را به نام آشور تشكيل دادند . اسم اين مردم از نام خدايي است كه پرستش مي كردند . پايتخت ايشان ابتدا شهر آشور ، در ادوار بعدي كالاه  و بالاخره نينوا بود . اينان ابتدا تابع بابل بودند و بعد استقلال يافتند . آشوري ها مردماني بودند زارع و وقتي به مملكت جديد آمدند از آنجا كه اراضي منطقه جديد مانند زمينهاي بابل حاصل خيز نبود تصميم گرفتند از دست رنج ديگران استفاده كنند ، بنابراين در بهار هر سال به ممالك مجاور تاخته و آنجا را غارت مي كردند و پس از كشتار تعدادي را هم به اسارت مي بردند . به اين ترتيب دولت آشور تبديل به دولت جنگي قويي شد و از خصايص آشوري ها شقاوت و بي رحمي فوق العاده آنها با مغلوبين بود . اين دولت تقريبا هزار سال دوام نمود و از هر طرف توسعه يافت . از طرف مغرب دولت هيتها را معدوم و فنيقيه و فلسطين را تابع نمود و به مصر دست يافت . از طرف مشرق تا كوه دماوند پيش رفت و ماد و پارس را دست نشانده و عيلام را چنان خراب كرد اين سرزمين چند هزار ساله ديگر كمر راست نكرد . دولت آشور سرانجام به دست مادها منقرض گشت . زبان و خط آشوري ها همان بابلي بوده است .

تاريخ آشور به سه بخش تقسيم مي شود و از آنجا كه دو بخش نخست ارتباطي با عيلام ندارد به بخش سوم مي پردازيم :
از زمان تيگلات پيلِسِر چهارم با از بين رفتن مردمان كوهستاني مابين جغرافياي دو كشور با هم ارتباط يافتند . دولت عيلام با بابل كه نيز از قدرت گرفتن آشور ترس داشت متحد شد تا ممالك خويش را حفظ نمايند . پادشاه معروف اين دوره سارگُن دوم است كه سلسله جديدي را شروع نمود . جنگي در اين دوره موسوم به دوري لو بين عيلام و آشور در گرفت كه آشور برتري نيافت . بعد از سارگن سيناخُريب بر تخت نشست و كالدوش پادشاه عيلام در اين دوره كشته مي شود . در زمان آشور حيدون دولت آشور به اعلي در جه قدرت خود مي رسد و غير از عيلام در آسياي غربي دولتي نماند كه تابع آشور نباشد . سرانجام در زمان آشور باني پال جنگ خونيني ميان دولتهاي عيلام و آشور در گرفت و از پي آن خوم بان كالداش آخرين پادشاه عيلام شكست خورده و آشوريان به قتل عام وسيعي پرداخته و دولت عيلامي براي هميشه منقرض شد . كتيبه آشور باني پال در مورد غارت عيلام از ميزان سفاكي و بي رحمي اين قوم حكايت دارد .

پادشاهان بزرگ عيلام

باشْ شوشيانكْ
كَدُرْ لاعُمِرْ كه نام آن در تورات ذكر شده است .
كودورْنان خونْدي فاتح اور .
ريم سين منقرض كننده سلسله ني سين در سومر .
كدورمابوك
شوتْروك ناخون ته كه بابل را تسخير و كاسيان را برانداخت  و استل نارام سين و مردوك را به شوش برد .
كوتير ناحون ته و شيل خاكين شوشي ناك كه در زمان آنها  ادبيات و صنايع عيلامي به اوج ترقي خود مي رسد .
اون تاش گال ( اون تاش هوبان ) بزرگ ترين باني پادشاهي عيلام بوده كه شهرها و معابد بزرگي را بنا نمود .
كالدوش كه در زمان سيناخريب كشته شد .
خوم بان كالداش آخرين پادشاه عيلام .

آرياها

موج اول

هزاره دوم قبل از ميلاد مصادف است با اولين ظهور و مهاجرت هندو اروپايي ها ( آرياها ) از دشتهاي اوراسي در جنوب روسيه و ساكن شدن ايشان در فلات ايران . اينان به دو دسته تقسيم شده و گروهي كه آن را شعبه غربي مي نامند به آسياي صغير نفوذ كرد و بر بوميان غلبه يافته و تمدن هيتيان ( ختيان ) را به وجود آوردند . شعبه شرقي كه به نام هندوايراني معروف است از قفقاز عبور كرده و تا فرات پيش راندند آنان با هوريان كه در اصل آسياني بودند ممزوج شده و پادشاهي ميتاني را تشكيل داده و آشور و گوتي را محدود نمودند . سرانجام ميتاني ها مورد هجوم هيتيان قرار گرفته و نابود شدند .

موج دوم

در آغاز هزاره اول ق.م براي دومين بار آرياها ( اينبار به ويژه پارس ها ، مادها و پارتها ) از همان جاده هاي پيشين يعني قفقاز و ماوراء النهر به سوي فلات ايران راهي شدند اما  بسيار مو ثرتر از هزار سال پيش و بدون استهلاک درميان ساکنان آسياني فلات ايران ، چنان که پيش از اين ميتاني ها مستهلک شده بودند و فقط آثاري از زبان و دين خود باقي گذاشته بودند . پس از نفوذ تدريجي که مدت چند قرن طول کشيد آنان به عنوان ارباب اين ناحيه که بعدها از آنجا براي فتح دنيا حرکت کردند ، مستقر گرديدند .

هر چند ايرانيان در امتداد رشته کوه زاگرس از شمال تا جنوب و در همسايگي ممالکي کهن متوقف شدند ولي خواهيم ديد که در آينده اي نزديک بر ايشان نيز مسلط خواهند شد . اين ممالک عبارت بودند از عيلام که شامل سوزيانا ( شوش ) بود ، بين النهرين شامل بابل و آشور و در شمال شرقي حوالي درياچه وان ، دولت جوان اورارتو ( آرارات ) که چهار قرن بعد بايد دولت ارمنستان را تشکيل دهد . نيمه اول هزاره ق.م شرق ميانه شاهد رويا رويي همين سه قدرت بود آشوريان سامي ، اورارتوهاي آسياني و آريائياني که پس از نزاعي طولاني بر دو رقيب خود غلبه و نخستين شاهنشاهي جهاني را تاسيس کردند .

يکي از مناطق اسکان تازه واردان سيلک است که آثار باقي مانده از اين دوره نشان از تغيير فرهنگ و آداب و رسوم دارد . مظاهرآريايي يعني اسب و خورشيد بر روي سفالينه ها نقش بسته و محل دفن مرده ها از کف اتاق به گورستانها منتقل مي شود و همچنان همراه مرده لوازم متعددي دفن مي شد . استعمال متناوب آجر خام و سنگهاي خشکي که براي ساخت ديوارها به کار رفته نشانه فنون ساختماني جديد است .

منظره نجد ايران تغيير يافت و در گوشه و کنار آن آريائيان فاتح به ساخت شهرهايي مستحکم و برجهايي براي محافظت از دشمنان خارجي و رقباي داخلي پرداختند . آن زمان عهدي قابل توجه در پيشرفت زندگاني مدني ايران محسوب مي شود و شايد آن را بتوان به روح حادثه جويي عنصر جديد نسبت داد و اين پيش درآمدي بود براي آينده اي که در آن زمان به جاي پراکندگي و کثرت امرا ، وحدت ايرانيان مي بايست تحقق يابد .

جامعه به چندين طبقه تقسيم مي شد : امير ، نجبا ، آزاد مردان مالک زمين ، کساني که چيزي نداشتند و بردگان .استعمال آهن در اين دوره روز افزون بود ولي مفرغ و مس همچنان مورد استفاده بود . هر چند که هيتيان و ميتاني ها در قرن پانزدهم ق .م و مصريان در چهاردهم ق.م آن را مي شناختند اما اين فلز تا قرن نهم الي قرن هفتم ق.م چندان مود استفاده نبود .

در اين دوره دولت آشور که مصرف کننده بزرگ فلزات بود و  بر خلاف  سرزمين ايران فاقد معادن آهن و مس بود ، موجبات سياست تجاوز کارانه آشور را نسبت به ايران فراهم نمود .شيوه جنگي آشوريان تکيه بر پياده نظام داشت اما مبارزه با ايرانيان ساکن کوهستانهاي زاگرس ( مرزهاي شرقي امپراتوري آشور ) آشور نصير پال پادشاه آشور را وادار به تشکيل ارتشي مجهز به سواره نظام نمود . سال نامه هاي آشوري مرتبا به غارت هاي ايشان در ايران و به ويژه کوه بيکني ( کوه دماوند ) و همچنين صحراي نمک در جنوب تهران اشاره دارند .

سال نامه هاي سلمانسر سوم پادشاه آشور ، نخستين بار از ايرانياني که در راه قشون آشور در سفر هاي جنگي اش به زاگرس قرار داشتند نام مي برد : پارسها در پارسوا و حوالي  844 ق .م و مادها ( آماداي ) در 836 ق .م . بنا به اين اسناد پارسوا در مغرب و جنوب غربي درياچه اروميه قرار داشته و مادها در جنوب شرقي آن يعني در نزديکي همدان مستقر بوده اند . دولت مانا که شامل بخش بزرگي از کردستان کنوني مي شد ، سرزميني بود که ساکنينش آسياني و براي جلوگيري از توسعه مادها به حد کافي نيرومند بود .حرکت عمومي قبايل ايراني هنوز ادامه داشت ، گروه سوم به نام زکرتو يا به قول يونانيان ساگارتي به نواحي شرقي رفته و مستقر شدند و شايد تا ناحيه تبريز و سر حد دولت اورارتو پبش راندند . شعبه اي از مادها تا اصفهان پيش رفتند اما توسط عيلاميان متوقف شدند . در مشرق و خراسان قوم پَرثــَوه ( پارتها ) سکونت گزيدند و قوم هَريوَه سرزمين هرات در جنوب خراسان را اشغال نمود

موج سوم

کيمريان و سکائيان ( تورانيان )
از پايان قرن هشتم ق.م اين قبايل آريايي موجب اغتشاشاتي در شمال غربي ايران گرديدند . مهاجمات ايشان با نفوذ تدريجي پارس ها و مادها که سه يا چهار قرن پيش صورت گرفته بود متفاوت بود . در اينجا صحبت از قبايلي که در جستجوي مراتع دست نخورده يا پناه گاهي بي خطر باشند نيست بل اين سواران جنگجو و يغما گر از سوي قفقاز به سوي ايران جاري شدند . ازاين اقوام در سال نامه هاي آشوري و تورات به ترتيب با نامهاي گيميراي و اشکوزاي ياد شده است .زبان اين دو قوم يکي بوده و از طريق غارت زندگي مي گذراندند . در زمان سارگن دوم ، اورارتو نخستين مملکتي بود که متحمل آسيب کيمريان شد و در اثر آن روساي اول دست به انتحار زد . سکاها پس از هجوم به ماد به سرکردگي ماديس پسر پارتاتوا ، شهر سقز درجنوب درياچه اروميه را به عنوان پايتخت خود انتخاب کردند .  

تحقيق در ميان زبانها ، مذاهب و داستانهاي اين اقوام نشان مي دهد که ايشان حداقل بيش از چهار هزار سال قبل از ميلاد در جايي نه چندان معلوم ( احتمالا شمال اروپا ) با هم زندگي مي کرده اند و به دلايلي نظير سرماي فراوان منطقه متفرق وبه نقاط مختلف مهاجرت نمودند اين دوره را اصطلاحا به نام کتاب ودا عصر ودايي مي نامند. ودا مشتمل بر چهار کتاب است و آن قسمت که با ايران ارتباط دارد ريگ ودا ( سروده عده اي از شاعران آريايي به نام ريشي ) نام دارد . در کتاب ودا نام سرزمين آرياها آريه ورته به مفهوم چراگاه شبانان آريايي آمده است . از اينجا معلوم مي شود که اسم ايران از نام اين مردمان و پس از استقرار ايشان در فلات ، اقتباس شده است . آرياها پس از جدايي ، مدتي در آسياي وسطي استقرار يافته وسپس به دو بخش تقسيم شده و عده اي به سمت ايران و گروهي روانه هند گشتند . اوستا قلمرو آرياها را ايران ويچ يعني مملکت مردمان نجيب و باوفا معرفي مي کند و گويد مملکتي بود بسيار خوش آب و هوا و داراي زمينهاي حاصل خيز ، ولي ارواح بد دفعتا زمين را سرد کرده و چون زمين قوت سکنه را نمي داد مهاجرت شروع شد .مشخص نيست ايران ويچ مملکت آرياها قبل از جدا شدن از مردمان هندو اروپايي بوده است يا مسکن آنها در زماني که با هندي ها بوده اند .

خانواده
خانواده بر اقتدار پدر يا بزرگ تر خانواده تشکيل شده بود و رئيس خانواده در آن واحد قاضي و مجري آداب مذهبي نيز بوده و يکي از وظايف آن نگهداري از آتش و اجاق خانه بوده .

طبقات
عده طبقات چنان که از اوستا استنباط مي شود سه بوده : روحانيون ، مردان جنگي و برزگران ولي در عهود بسيار قديم طبقه روحانيون وجود نداشته است و اجراي آداب مذهبي و قرباني کردن به عهده رئيس خانواده بوده است .بنا به اوستا اساس تشکيلات آريايي بر خانواده قرار داشته که آن را نافه و محل آن را نمانه يا خانه مي ناميدند . شکل حکومت ملوک الطوايفي بوده به اين ترتيب که از چند خانواده تيره اي تشکيل مي شد و مسکن آن ده بود که ويس مي گفتند و از چند تيره زنتو يا قبيله ترکيب مي يافت و محل سکناي آن گئو ناميده مي شد و چند قبيله قوم يا مردمي را تشکيل مي نمود که محل سکناي آن را ده يو مي گفتند . رئيس تيره را ويس پت ، رئيس قوم يا مردم را ده يو پت مي ناميدند وقتي که چند مردم يا ولايت تحت حکومت يک نفر واقع مي شدند او را شاه بزرگ مي خواندند . ده يو پت ها در واقع امرا يا پادشاهان کوچکي بودند که نسبت به شاه بزرگ حالت دست نشاندگي داشتند . اينها مي بايست به شاه بزرگ باج داده و به هنگام جنگ سپاهي براي شاه تهيه کنند . اغلب پهلوانان داستانهاي قديم ما ده يو پت هايي بودند که هر کدام حکومت ولايت يا ايالتي را به طور موروثي در خانواده خود داشتند .  
   

آريا ها پس از ورود به ايران به طوايف و اقوامي تقسيم شده و هر کدام از اين طوايف در مناطقي از ايران سکونت گزيده و به صورت ملوک الطوايفي زندگاني نمودند .مهمترين اين اقوام به ترتيب تاريخي سه قوم بودند : مادها  پارس ها   پارت ها ، اين سه قوم در ازمنه تاريخي ، دولتهاي بزرگ تشکيل نمودند و کارهاي مهم کردند . غير از اينها اقوام ديگري نيز بودند مانند باختري ها در باختر ، کرماني ها در کرمان ، ورکاني ها در گرگان و هرخواتي ها در رخج در افغانستان کنوني. تاريخ باستان ايران به دوره هاي زير تقسيم مي شود :دوره مادي ، دوره هخامنشي ، دوره سلوکي ، دوره اشکاني ، دوره ساساني

مادها

o       مادها مردماني بودند آريايي که در ابتداي قرن هفتم پيش از ميلاد سلطنت ماد را در آذربايجان و کردستان امروزي تاسيس نمودند .سلمانصر سوم در 837 ق .م در کتيبه اي براي اولين بار از مردمان پارسوا و آماداي نام مي برد که به ترتيب پارس ها و مادها بوده اند. مادي ها مدت زيادي تابع دولت آشور و درگير جنگ با ايشان بودند . چنان که  در زمان شمشي اداد و تيگلات پيلسر سوم بين دو دولت جنگي در گرفته است . سرزمين ماد را به دو قسمت تقسيم کرده اند : ماد بزرگ که شامل نواحي مرکزي و غربي ايران تا حدود کردستان و کوههاي زاگرس مي گشت و به آن گاهي ماد راگيانا که ري و اطراف آن را در برداشت نيز اطلاق مي کردند و ماد کوچک که شامل آذربايجان مي گشت .هرودوت مورخ يوناني مي نويسد مادها در عهد قديم موسوم به آريان بودند و بعدها خود را مادي ناميدند وي اين قوم را به شش طايفه زير تقسيم نموده است : مغ ها ، بوزها ، پارتاکن ها ، استروخات ها ، اري زانت ها و بودين ها .

 

o          

                                                              دیااکو

 

دیااکو پسر فرورتیس را که دهقان بود و از نظر عدل و عدالت در میان مردم شهرت داشت ، بنیان گذاز سلسله ماد می شناسند . دیااکو اکباتان ( همدان امروزی و هگمتانه کتیبه های هخامنشی ) را پایتخت خود قرار داد . این شهر پیش از دیااکو نیز برقرار بوده اما توسط وی رونق خاصی گرفت . دیااکو به مدت پنجاه سال تحت سلطه دولت آشور حکومت نمود و موفق به متحد نمودن اقوام ماد گردید . سرانجام سلطان آشور از تحرکات دیااکو برآشفت و او را خلع و به شام تبعید نمود . 

 

                                                          فرورتيس

فرورتيس (655-633 ق.م )پس از پدر بر تخت نشست. پارس در اين زمان متحد ماد   گشت فرورتيس با جمع آوري سپاه و اتحاد با دولت اورارتو قصد خلاصي از قيموميت آشور را داشت که در جنگ شکست خورده و کشته مي شود . پادشاهان آشور در اين دوره به ترتيب سناخريب و آشور هِـيدون بوده اند .

 11

            

                                           نگاره تخت جمشید ـ بزرگان ماد

   هووخشتر

هووخشتر ( کياکسار يوناني ها ) بزرگترين شاه ماد ، اقدام به تشکيل ارتشي منظم و تعليم ديده نمود و پس از آن به ياري پارس ها وارد جنگ با آشور شد و آنها را با وجود مقاومت شديد شکست داد . چيزي نمانده بود تا نينوا ( پايتخت آشور) سقوط کند که سکاها  يا همان آريا هاي نيمه وحشي که از ايشان در داستانهاي  ملي به عنوان  توراني ياد مي شود ، به ماد ( آذر بايجان ) حمله ور شدند و هوخ شتر مجبور به پايان جنگ و دفاع از ماد شد . سرانجام در شمال درياچه اروميه دو سپاه به هم رسيده و سپاهيان ماد شکست خوردند . 28 سال سکاها در ماد حکومت نمودند و شهر سقز که نامش را از همين سکاها گرفته است به عنوان پايتخت خود انتخاب کردند . تا آنکه هوخ شتر در سال 615 ق.م موفق به اخراج ايشان از ماد شد. در اين هنگام هوخ شتر پيمان صلحي با نبو پلاسر حاکم بابل بسته و با وي بر عليه ساراکس پادشاه آشور قيام نمود که اين بار موفق به فتح نينوا و پايان دادن ابدي به سفاکي هاي آشوريان گشت. اتحاد دولتهاي ماد و بابل پس از جنگ قطع نشد و به نشانه اتحاد ، نوه خود ( آمي تيس دختر ايخ تو ويگو )  را به عقد وليعهد بابل ( بخت النصر ) در آورد . ماناها نيز  تابعيت ماد را مي پذيرند .

                                                      

ايخ تو ويگو

ايخ تو ويگو ( آستيا گ يونانيان ) پس از پدر به تخت سلطنت نشست و بر سر تصاحب حران با نبونيد پادشاه بابل درگير شد .اين شاه مدت طويلي حکومت کرد و دربار خود را مانند دربار آشور منظم نموده و برتجملات آن بيفزود . هم زمان با ايخ تو ويگو در انشان ، کمبوجيه زمام داري پارسيان را به عهده داشت که آستياگ دخترش ، ماندانا را به عقد وي درآورد . پادشاه ماد پس از اقتدار و يافتن ثروت فراوان سست گشته و از آنجا که تجملات درباري مستلزم مخارج بود بر مالياتها افزوده و ظلم بالا گرفته و مردم ناراضي شدند .

فرهنگ وتمدن مادي

مادي ها آريايي و تمدني عالي داشته اند که با تلفيق و انتقال به دوره پارسي به اوج خود مي رسد . چنانکه منابع يوناني و سنگ نگا ره هاي تخت جمشيد نشان مي دهند مادها تا پايان دوره هخامنشي از قدرت و سهم والايي در اداره حکومت برخوردار بوده اند . فرورتيس قبايل ماد و پارس را متحد و هو وخشتر قشون منظمي ترتيب داد و براي نخستين بار مردمان آريايي نژاد تسلط وحشيانه سامي ها را در آسياي غربي متزلزل و زمينه استقلال آريايي ها را در عالم قديم فراهم نمودند . هنر و به ويژه هنر معماري و فرهنگ مادها تا حدودي تحت تاثير مانا ها قرار داشته است . ماناها در جنوب درياچه اروميه ساکن بودند و نسبت به مادها قدمت بيشتري داشتند و درجنگ مادها با آشوري ها متحد مادها به حساب مي آمدند . آثاري از ماناها در تپه حسنلو باقي مانده است .

از زبان مادي ها اسنادي به دست نيامده است اما نلدکه مي گويد : اگر کتيبه هايي از دوران ماد به دست آيد گمان مي کنم از حيث زبان و خط عين کتيبه هاي هخامنشي باشند. دارمس تترعقيده دارد که اوستا کتاب مقدس زرتشتي ها به زبان مادي ها نوشته شده است . به هر حال شکي نيست که زبان مادي ها با زبان پارسي باستان تقريبا يک زبان بوده و تفاوت جزئي با آن داشته است . چنانکه هنوز در آذربايجان گويش هاي خلخالي ، تاتي و هرزني که بقاياي زبان مادي است شباهت زيادي به پهلوي و فارسي سره دارد . روي هم رفته در بسياري از چيزها مادي ها و پارسي ها به يکديگر شبيه بوده اند و تفاوتهاي اساسي بين آنها نبوده ، چنان که مورخين يوناني انقراض دولت ماد و بزرگ شدن پارس را يک واقعه يا امر داخلي ايران مي دانستند و جنگهاي ايران با يونان را در زمان هخامنشيان جنگهاي مادي ناميده و کلمه ماد را به جاي پارس و برعکس به کار برده اند .

oمذهب مادي ها هرمزد ( اهورامزدا ) پرستي بوده و ليکن مغها يکي از طوايف شش گانه ماد ، آن را آلوده به خرافات و جادوگري و ساحري کرده بودند و زرتشت که از اهالي ماد بوده خواسته آن را اصلاح کند ولي مغها نپذيرفته  و او به باختر رفته ، در آنجا و سيستان مذهب خود را ترويج نمود . به نظر مي رسد شاهان ماد مذهب مغ ها را رسمي و مقام آنها را محکم نموده بودند .

 

oآثار به دست آمده از دوره مادها

 

oشير سنگي همدان

oگور دخمه دکان داود در نزديکي سرپل ذهاب کرمان شاه که مردي برسم به دست نيز با لباس مادي در کنار آن حجاري شده است .

oگور دخمه صحنه در کرمان شاه که نقش فروهر( اهورامزدا ) بر فراز آن نقر شده است .

oگور دخمه نا تمام اطاق فرهاد در ديران لرستان .

oگور دخمه هاي اسحاق وند در کرمان شاه شامل سه دخمه کوچک، با نقش برجسته شخصي در حال نيايش .

oآثاري از مادها در تپه سيلک در کاشان ، گودين تپه درنزديکي کنگاور ، نوشيجان تپه در همدان و نزديکي ملاير، تپه بابا جان در لرستان و تپه حسنلو در اروميه به دست آمده است

oگنجينه هاي جيحون در بلخ و زيويه در سقز

گور دخمه اسحاق وند

گور خمه دکان داود

 

شیر سنگی همدان

هخامنشي ها

پارس ها نيز مانند مادها مردماني آريايي بودند . ايشان نيز مانند خويشاوندان مادي خود مدت زيادي تحت تسلط آشوري ها بودند. کتيبه هايي ازپادشاهان آشور ( سارگن ، سلمانسرو آشور حيدون ) در اين ارتباط در دست است . پارس ها به شش طايفه شهري پاسارگادي ها ، مرفي ها ، ماسپيانها ، پانتالي ها ، دروزي ها و ژرمن ها و چهار طايفه چادر نشين ساگارتي ها ، مردها ، دروپيک ها و دا ان ها  تقسيم مي شده اند . پارسها پس از اتحاد با مادها در زمان فرورتيس از قيد دولت آشور رها شدند .

چنان که گفته شد پارس ها در بدو ورود به فلات ايران درمحلي به نام پارسوا واقع در مغرب و جنوب غربي درياچه اروميه و در همسايگي دولت ماد و اورارتو سکني گزيدند . معماري اورارتو مخصوصا به سنگ پايه ساختمان اهميت مي داد ولي آن هرگز به صورت ستوني داراي سر ستون درنيامد ، ساختمانها داراي بامهاي شيرواني و از دو طرف شيب بودند . به نظر مي رسد پارس ها اين ويژگيها را با تغييراتي از جمله افزودن سر ستون به ستونها در ساخت مجموعه هاي تخت جمشيد و پاسارگاد به کار بردند .

  

اقامت پارس ها در پارسوا در شمال غربي ايران زياد طول نکشيد ، سرانجام تحت فشار آشوريان از سويي وبرنتابيدن تابعيت اورارتورها ( همسايه گان  شمالي ) از سوي ديگر، در قرن هشتم ق .م ايشان را برآن داشت تا به تدريج در امتدا زاگرس و به سمت جنوب شرق ايران مهاجرت نمايند .  بنا به سال نامه هاي آشوري در حدود 700 ق .م آنان در محوطه غربي جبال بختياري تا مشرق شوشتر کنوني در ناحيه اي که به آن پارسوماش ( مسجد سليمان کنوني ) نام داده بودند و در اراضي دولت عيلام قرار داشت ساکن بوده اند .

عيلام ديگر در اين زمان آن قدرت را نداشت که از استقرار پارس ها جلوگيري کند . به نظر مي رسد در اين زمان پارس ها تابعيت عيلام را پذيرفته بودند . پارس ها تحت رياست هخامنش حکومت کوچک خود را که مقدر بود بسيار بزرگ گردد تشکيل داده بودند . هخامنش نام سرسلسله اين دودمان و ازطايفه پاسارگاديان است که پس از وي پسرش چش پش سرزمينهاي تحت تسلط خويش را ما بين دو تن از پسرانش آريارمن (منطقه پارس ) و کوروش اول ( منطقه انشان ) تقسيم مي کند . هجوم سکاها به ماد و استقرار 28 ساله ايشان در سقز چش پش را از تابعيت مادها رهاند . از اينجا سلسله هخامنشي به دو شاخه پارسي و انشاني ( انزاني ) تقسيم مي شود . درست در زماني که عيلاميان درگير جنگ داخلي و مبارزه با آشوريان بودند حکومت پارسيان رو به توسعه تدريجي بود . سرانجام آشور باني پال دولت عيلام را برانداخت و راهي سلسله جبال بختياري يعني مملکت پارسوماش و محل اقامت پارس ها شد که در آن زمان مطابق با نوشته هاي آشوري، پادشاهي آن در اختيار کوروش اول يعني پسر چش پش بود . پادشاه به نشانه حسن نيت و تسليم در برابر آشوريان فرزند ارشد خود اروکو را به عنوان گروگان در اختيار دشمن فاتح قرار داد . اين حادثه نخستين تماس مستقيم ميان آشوريان و پارس ها بود . پس از آريارمن ، پسرش آرشام در پارس و پس از کوروش اول ، پسرش کمبوجيه درانشان حکومت مي کنند.

کوروش دوم (بزرگ)

ايختو ويگو (آستياگ)  پادشاه ماد ، دخترش ماندانا را به عقد کمبوجيه پارسي ( پادشاه انشان ) در مي آورد .حاصل اين ازدواج فرخنده  بزرگمردي است به نام کوروش که يونانيان او را سيروس ناميده اند . به تدريج ، شهرت و قدرت گرفتن کوروش در پارس موجب نارضايتي ايختو ويگو شده و با تدارک ديدن لشکري برعليه نوه اش قيام مي کند . اما به دليل محبوبيت کوروش و نارضايتي مردم ماد ( سرزمين مادري کوروش کبير) از پادشاه و ياري بزرگان ماد ، ايختو ويگو در جنگ شکست خورده و کوروش به سلطنت پدر بزرگش پايان داده و دولت متحد و بزرگ ايران را تشکيل مي دهد. نبونيد پادشاه بابل اين واقعه را در کتيبه اي به نام سال نامه نبونيد اينگونه شرح مي دهد :  «....... و قشوني جمع کرده ، به جنگ کوروش رفت ،ليکن لشکر او ياغي شد و ايختو ويگو را گرفته تسليم کوروش نمود »

 

هرودوت مورخ يوناني مي نويسد : مردم و بلندپايگان مادي که به هيچ روي از وي رضايت نداشتند با هدايت يکي از بزرگان ماد به نام هارپاگ بر آستياگ شوريده و کوروش هخامنشي را به سلطنت رساندند . کوروش از پدر بزرگ خود کينه اي به دل نمي گيرد و با وي رفتار مناسبي نشان داده و تا پايان عمر وي را مورد احترام قرار مي دهد .همدان را همچنان به عنوان يکي از پايتخت هاي ايران باقي گذاشت و سران مادي در شغل خود باقي مانده و تعدادي نيز منسب هاي مهم و جديدي دريافت نمودند . 

کوروش در مدت کوتاهي توانست با شعار احترام به حقوق انسان واتحاد قبايل مختلف آريايي ( ماد ، پارت ، پارس و ... )  يکي از معظم ترين امپراتوري هاي جهان را برآورد . تصوير زير نمايشي از اتحاد بزرگان ماد و پارس در تخت جمشيد است .

 

 

 

( بزرگان ماد و پارس - نگاره اي در تخت جمشيد )

 

 

تسخير ليديه

 

پس از اتحاد و قدرت گرفتن اقوام آريايي و به ويژه مادها و پارسها به رهبري کوروش  سه دولت نامي آن زمان يعني ليديه ( ترکیه کنونی ) به پادشاهي کرزوس ، بابل به پادشاهي نبونيد ( عراق کنوني ) و مصر به پادشاهي آمازيس دچار تشويش شده و به فکر چاره جويي مي افتند . کرزوس پسر آليات ، حاکم ليدي که رونق  پايتخت خود ( سارد ) را به حدي رسانده بود که يونانيان ( اسپارت و آتن ) به آن سارد طلايي مي گفتند، بابل ، مصر و اسپارت را  با خود متحد کرد و به مرزهاي ايران حمله برد . جنگ سختي در کاپادوکيه ميان دو سپاه در گرفت اما نتيجه اي حاصل نشد و از آنجا که زمستان رسيده بود کرزوس به گمان اينکه ايرانيان جرات حمله را ندارند و عقب نشيني خواهند کرد سپاه خود را مرخص کرد . اما کوروش ابتدا با نبونيد پادشاه بابل وارد مذاکره شد و سپس به سارد حمله برد .در اين جنگ کوروش با استفاده از شتر سواره نظام قابل ليدي را وحشت زده نمود و سارد سقوط کرد . کوروش با کرزوس نيز خوش رفتاري نمود و او را مشاور ارشد خويش قرارمي دهد.

 

 تسخير مستعمرات يوناني در آسياي صغير

 

قبل از سقوط سارد کوروش به يونانيها تکليف کرده بود که با او متحد شوند و آنها به جز دولت ملطيه اين تکليف را رد کرده و در کنار کرزوس قرار گرفتند . کوروش قبل از مراجعه به ايران سرداران خود را مامور فتح اين نواحي کرد به طوري که در 545 ق .م تمامي نواحي آسياي صغير تحت تسلط ايرانيان درآمده بود .

 

تسخير ممالک شرقي

 

پس از نبرد ليدي کوروش متوجه ممالک شرقي و شمالي ايران ( گرگان و پارت ) شد و با فتح آنجا ويشتاسپ پدر داريوش بزرگ را والي آنجا قرار داد و پس از هشت سال نبرد در شرق تا رود سند و از شمال تا رود سيحون ( مرز شمال شرقي ايران بزرگ )  پيش رفت و در آنجا شهري به نام خود بنا نمود که در زمان اسکندر « دورترين شهر کوروش » نام داشت . به اين ترتيب زرنگ ، رخج ، مرو و بلخ به ايران پيوستند .

تسخير بابل 

گرفتن بابل کار بسيار مشکلي به نظر مي آمد با اين وجود لشکر ايران در بهار 539 ق .م از دجله عبور کرده و به نبرد نبونيد سلطان جابر بابل شتافت .گرفتن بابل با حمله مستقيم امري محال بود کوروش با هم فکري سردارش گئوبروه ( اوگبارو) با برگرداندن آب فرات و باز شدن مجاري آب به داخل شهر وارد شهر گشته و بدون خون ريزي و غارت و درميان استقبال مردم بابل به فتحي بزرگ و تاريخي نايل گشت .او با مردم و نبونيد مهرباني نمود  و در معبد بزرگ مردوک موافق مراسم مذهبي بابلي ها تاج گذاري کرد و به اعتقادات اهالي احترام فراوان گذاشت .کوروش ملت بني اسرائيل را که از زمان بخت النصر در بابل در اسارت بودند آزاد نمود تا به رياست زروبابل نامي به وطن بازگشته  وبه بازسازي خانه خدا ( ساخته شده توسط سليمان نبي واقع در اورشليم ـ قدس ) که به دستور بخت النصر به آتش کشيده شده بود ، بپردازند . کوروش در بابل براي جذب قلوب بابلي ها بيانيه اي داده که عين آن در حفريات بابل به دست آمده و اکنون معروف به استوانه کوروش يا اولين اعلاميه حقوق بشر است . شاه در بيانيه خود را خادم مردوک خداي بزرگ بابلي ها مي خواند . او برده داري و قرباني انسان را بر مي اندازد و به آباداني شهر همت مي گمارد و در سال نو دست خداي بعل را به رسم بابليان لمس مي کند . از اين جهت روحانيون بابل بسيار او را ستوده اند و همچنين احترام  پيامبران يهود به کوروش فوق العاده است . در تورات ( کتاب مقدس ) مقام کوروش تا مسيح خداوند برآمده است . کمبوجيه پسر ارشد کوروش به ولايت بابل منسوب مي شود . پس از يک سال نبونيد در مي گذرد و کوروش ضمن اعلام عزاي عمومي شخصا در عزا داري شرکت مي کند .

                               

   ( نقش برجسته کوروش در پاسارگاد )

 درگذشت کوروش

پس از فتح بابل شامات ، فلسطين و فنيقيه نيز به اطاعت کوروش درآمدند و او عازم ايران شد . روايات در مورد مرگ کوروش متفاوت است هرودوت مي گويد او در جنگ با ماساژت ها در گذشت و کتزياس مي نويسد او در جنگ با سکاها زخم برداشته و جان مي سپارد .پيکر کوروش در پاسارگاد دفن مي گردد . کوروش شاهي بود با عزم ، عاقل و بسيار رئوف . او بر خلاف پادشاهان هم عصر خود با مغلوبين بسيار رئوف و مهربان بود و پادشاهان مغلوب به صورت دوست صميمي وي در مي آمدند و در مشکلات او را ياري مي نمودند . او با مذهب و معتقدات ملل مخالفتي نداشت بلکه آداب ايشان را محترم مي شمرد . شهرهايي که تحت تسلط او در مي آمدند در معرض قتل و غارت واقع نمي شدند . اين شاه عالي قدر يک نوع انقلاب اخلاقي را در عالم قديم باعث شد و وقتي مردم رفتار کوروش را با آنچه تا آن زمان از طرف شاهان آشور و بابل معمول بود مقايسه مي کردند او را مخلوق فوق العاده و برانگيخته از خدا مي دانستند . ايرانيان او را پدر و يونانيان که ممالک ايشان را تسخير کرده بود او را سرور و قانون گذار و يهوديان مسيح خدا خطاب مي کردند .کوروش در حالي كه هنوز فقط حاکم انشان بود شوش و سپس هگمتانه ،  بابل  و پاسارگاد را که در محل پيروزي بر آستياگ و پس از آن بنا شد به پا يتختي برگزيد .

 

 

( آرامگاه  منتسب به کوروش و ماندانا در پاسارگاد )

 

در اين كه بايد تاريخ را آموخت ديگر جاي هيچ ترديدي نيست . تاريخ انباشت تجربه هايي است كه عبور از آنها به آساني نبوده است تا اينك دوباره طي شوند. تاريخ نشانگر رفتار عمومي يك جامعه در برابر عوارض و پيشامدهايي است كه بي شك تكرارشدني است و اين رفتار حاوي پندهاي فراواني از شكستهاي پيشين و سرشار ازغرور ناشي از افتخارات كسب شده به دست پر توان نياكاني است كه تك تك آثارشان پيامي بلند براي آيندگان است.